पर्दा पछाडिका टिभी पत्रकार : तीर्थ कोइराला

आजका मूर्धन्य पत्रकार तीर्थ कोइरालाको बालापन राउटे शैलीमा बितेको रहेछ । पुख्र्यौली घर भोजपुर भए पनि पक्का लिम्बुवान क्षेत्र ताप्लेजुङको साँघुमा जन्मनुभयो । केही समय मोरङमा बिताएर सुनसरीमा हुर्किनुभयो । कक्षा १ देखि ३ सम्म ताप्लेजुङमा पढ्नुभयो भने ४, ५, ६ मोरङमा । कक्षा ७ देखि सुनसरी पढेका उहाँ २०३७ मा उच्च शिक्षाका लागि औपचारिक रुपमा काठमाडौं प्रवेश गर्नुभयो । २०३४ एसएलसी दिएपछि पहिलोपटक उहाँ काठमाडौं आउनुभएको थियो । ‘त्यतिबेला गाउँबाट आउने मानिसलाई काठमाडौं ठूलै थियो,’ उहाँ सम्झनुहुन्छ, ‘तर, खास विशेष थिएन ।’
आमासित उहाँको मुस्किलै चार, पाँच वर्ष बितेका छन् । हजुरबुबा विद्यापति पूर्वाञ्चलकै नामी समाजसेवी हुनुहुन्थ्यो । विद्यापतिका ६ भाइ छोरामध्ये कान्छाको जेठीतिर छोरी जन्मेपछि थप जायजन्म भएन । त्यसको लामो समयपछि विवाह गरेको कान्छीतिरबाट तीर्थ कोइरालाको जन्म भएको हो । तीर्थ जन्मेपछि पारिवारिक उल्लासको सीमा थिएन । तर, जन्मनेबित्तिकै आमा बिरामी भएपछि दूधसमेत खान पाउनुभएन ।
पक्का लिम्बुवान् क्षेत्र ताप्लेजुङको साँघुमा २०१९ भदौतिर बुबा कोमलप्रसाद र राधाका ज्येष्ठ पुत्रका रुपमा जन्मेका कोइरालाका माइला भाइ राजेश पत्रकारिता क्षेत्रमा क्रियाशील हुनुहुन्छ भने कान्छा भाइ गोपाल समाजसेवामा । त्यसो त पत्रकार बन्ने लालसाभन्दा पनि डाक्टर हुने चाहना थियो उहाँ । तर, गणितमा कमजोर भएकाले गणितविहीन कानुन पढ्नुभयो । पत्रकारिता र विद्यार्थी राजनीतिमा सामान्य चाख विद्यार्थीकालमै थियो । २०३६ को जनमतसंग्रहमा मनमोहन, भरतमोहनअधिकारीसित बहुदलका पक्षमा पूर्वाञ्चलका धेरै जिल्लामा प्रचारमा हिँडेको हेक्का छ उहाँमा । किशोर उमेरमै नयाँ सन्देश, मातृभूमि, समीक्षाको नियमित पाठक हुनुहुन्थ्यो कोइराला । ‘२०३१ देखि ३६ सम्मका नयाँ सन्देशका कार्टुन संकलन थियो मसित,’ पुराना दिन सम्झँदै उहाँ भन्नुहुन्छ, ‘कहिले आफ्नो नाममा त कहिले अर्काको नाममा लेखरचना पनि छापेको थिएँ ।’
विद्यार्थी राजनीतिमा क्रियाशील भएकाले नवजवान, यथार्थ र छलफलमा लेख्न थाल्नुभयो उहाँले । गोपाल चिन्तन, अग्नि खरेल र कोइरालाको संलग्नतामा साहित्य सन्ध्या नामक संस्था पनि खुलेको थियो त्यतिबेला । तर, तत्कालीन अनेरास्ववियु (पाँचौं) मा पार्टी स्वतन्त्रता कि राजनीतिक स्वतन्त्रता भन्ने विवादमा पार्टी स्वतन्त्रताको पक्ष अल्पमतमा परेपछि कोइराला क्रमशः राजनीतिबाट टाढा हुनुभयो । र, पत्रकारितामा उहाँ क्रियाशील हुन थाल्नुभयो ।
२०४० मा ‘रातो युगधारा’ साप्ताहिकमा नियमित संलग्न हुनुभयो कोइराला । त्यसमा हिरण्यलाल श्रेष्ठ र रघु पन्त हुनुहुन्थ्यो । दुई वर्षपछि नेपाल प्रेस इन्स्टिच्युटमा दस महिने पत्रकारिता तालिम लिएपछि इन्टर्नसिपका क्रममा साप्ताहिक विमर्शमा एक वर्ष बिताउनुभयो । अनि मातृभूमिमा समाचार र अन्तर्वार्ता- २०४९ सालसम्म लेख्नुभयो । त्यसै वर्ष उहाँ नेपाल वातावरण पत्रकार समूहमा आबद्ध हुनुभयो । समूहमा तीनचोटि अध्यक्ष, कोषाध्यक्ष, उपाध्यक्ष, सदस्य हुनुभयो । लामो सम्बन्धकै कारण रेडियो नेपालमा वातावरण कार्यक्रम पनि चलाउनुभयो ।
पत्रकार जीवनमा नेपालीपत्रमा आबद्ध हुनुहुन्थ्यो कोइराला । कमल जोशी, जनार्दन आचार्य, पदम ठकुराठीसित बसउठ थियो । भारतदत्त कोइरालासित पनि सम्पर्क र सम्बन्ध थियो । २०४९ मा कान्तिपुर नेपाली दैनिक र दी काठमाडौं पोस्ट अंग्रेजी दैनिकमा सुरु भएपछि प्रमुख संवाददाताका रुपमा संलग्न हुनुभयो उहाँ । निजी क्षेत्रको दोस्रो राष्ट्रिय दैनिक श्री सगरमाथा दैनिकको सम्पादकको प्रस्ताव आएपछि उहाँले कान्तिपुर पब्लिकेसन्स छाड्नुभयो । तर, अल्पायुमा श्री सगरमाथा बन्द भयो । ‘वास्तवमा त्यो राम्रो स्किम थियो, त्यस्तो पत्रिका अझै पनि चल्छ,’ उहाँ भन्नुहुन्छ, ‘तर त्यहाँ व्यवस्थापकीय त्रुटि, कमजोरी देखिनथालेपछि म अलग भएँ ।’
नेपाली पत्रकारिता क्षेत्रका खम्बा तीर्थ कोइराला नेपाल टेलिभिजनको समाचार सल्लाहकार, सञ्चालक समिति सदस्य हुँदै अध्यक्ष बन्नसमेत सफल हुनुभयो । स्वतन्त्र पत्रकारका रुपमा पाँच वर्ष बिताएपछि उहाँ हिमालय टाइम्समा एक वर्ष सल्लाहकार सम्पादक हुनुभयो । फेरि कान्तिपुर प्रकाशनगृहको नेपाल साप्ताहिकमा दुई वर्ष सम्पादक भएपछिपछि उहाँ कान्तिपुर टेलिभिजनमा समाचार प्रमुखको जिम्मेवारी बहन गरिरहनुभएको छ ।
पत्रकार जीवनमा झन्डै १२ सय व्यक्तित्वसित अन्तर्वार्ता लिएको अनुभव उहाँसित छ । ‘अन्तर्वार्ता लिनेमा म झन्डै तपाईंसँगै हुँला,’ पंक्तिकारसित उहाँले भन्नुभयो । उहाँले राजा ज्ञानेन्द्रको अन्तर्वार्ता पनि लिनुभयो । दर्शनभेटको समयमा भएका कुराकानी राजाको अनुमतिले स्मरणका आधारमा उहाँले अन्तर्वार्ता बनाएर छाप्नुभयो । र, त्यसले राम्रै चर्चा पाएको थियो । उहाँले गिरिजाबाबु, किसुनजीको पनि अन्तर्वार्ता लिनुभएको छ । तर, माओवादी अध्यक्ष प्रचण्डलाई सामान्य भेट्नुमात्र भएको छ, अन्तर्वार्ता लिनुभएको छैन ।
साढे दुई दशकको पत्रकार जीवनमा उहाँले छापा र विद्युतीय (रेडियो, टेलिभिजन) दुवै माध्यममा काम गर्नुभयो । तर, उहाँले आफूलाई छापामाध्यम सुहाउँदो अनुभव गर्नुभएको छ । टेलिभिजनको समाचार प्रमुख भए पनि अन्तर्क्रिया र बहसमूलक कार्यक्रम उहाँले चलाउनुभएको छैन किन त ? ‘त्यसको पनि समय आउला,’ उहाँ भन्नुहुन्छ, ‘अहिले बोल्नेभन्दा पनि सुन्ने बेला छ ।’ लामो समयदेखि उहाँ पत्रकार महासंघमा पार्षद हुनुहुन्छ । एकपटक महासचिवमा पराजित हुनुभयो । महासंघ एनजीओ हो वा ट्रेड युनियन भन्ने स्पष्ट नभएको उहाँको धारणा छ । पत्रकारितापछि उहाँ राजनीतिमा लाग्नुहुन्छ त ? ‘राजनीतिमा जान्न भन्दिन,’ कोइराला भन्नुहुन्छ, ‘जाने सोचाइ पनि छैन ।’ उहाँको विचारमा पत्रकारितामा अलि बढी पपुलर कुराले ठाउँ पाएको छ । देश, प्रजातन्त्र र प्रेस स्वतन्त्रतालाई आफ्नो परिवेशमा बुझ्न सक्ने पत्रकारलाई नै उहाँ सम्मान गर्नुहुन्छ । गोविन्द वियोगी, मणिराज उपाध्यायमा केही कमजोरीबाहेक निष्ठा रहेको उहाँको धारणा छ ।
‘व्यवस्थापन र सम्पादकीय सम्बन्धको असल नभएको भए यसको प्रगति हुने थिएन । यहाँ व्यक्तिभन्दा पद्धतिलाई महत्व दिइएको छ । समाचारको हिसाबले कान्तिपुर नं. १ छ,’ कान्तिपुर टेलिभिजनको अवस्था कस्तो छ ? पंक्तिकारको प्रश्नमा उहाँले भन्नुभयो- ‘उतारचढावका बेला पनि साह्रै चित्त दुख्ने र अप्ठ्यारो पर्ने गरी प्रस्तुत गरेनौं । समाचार लुकाएनौं । कान्तिपुर समाचार विवादरहित छ । अरुले पनि सिको गरे राम्रै हुन्छ ।’ कान्तिपुर समाचारको प्रस्तुति निष्पक्षभन्दा पनि सापेक्ष रहेको उहाँको धारणा छ ।
नेपालको इतिहासमा पृथ्वीनारायण शाह, जंगबहादुर राणा, राजा महेन्द्र, बीपी, पुष्पलाल र मदन भण्डारीप्रति उहाँको सम्मान छ । ‘अहिलेका सन्दर्भमा गिरिजाप्रसाद कोइराला नै नेता हो,’ उहाँ भन्नुहुन्छ, ‘प्रचण्ड त अहिलेका समकालीन नेताहरुकै दाँजोमा पनि आउँछन् कि आउँदैनन् भन्न सक्दिन ।’ कोइरालाले पहिले कतै लेख्नुभएको थियो मनमोहनजस्तो भिजन र गिरिजाबाबुजस्तो अडान हुने हो भने असल हुन्थ्यो । भेटेका राजामध्ये वीरेन्द्रलाई उहाँ ‘समुद्र’ भन्न हिच्किचाउनुहुन्न ।
विद्यार्थीकालमा स्कुलबाट भागेर पनि उहाँले धेरै चलचित्र हेर्नुभयो । बलिउडका नायक नाना पाटेकरका प्रशंसक कोइराला अमिताभ बच्चनलाई सर्वकालिक नायक मान्नुहुन्छ । वाइन पिए पनि उहाँ प्राथमिकतामा राख्नुहुन्न । पहिरनमा दौरासुरुवालका पारखी कोइरालाको माछामासुमा भुतुक्कै हुने शोख छैन । ब्याडमिन्टन खेल्ने उहाँ मन्दिर जानहुन्छ । जनावरसित संगत छैन उहाँको । ‘म वातावरण पत्रकार, सिकार खेल्दिन,’ उहाँ भन्नुहुन्छ । सौन्दर्यबोध गर्न चाहने कोइराला मान्छेलाई सौन्दर्यले जीवन्त राख्ने धारणा राख्नुहुन्छ । सुन्दरीहरुलाई राम्रो फूलजस्तै लाग्छ ।
२०४५ सालमा बाजा बजाएर, अघिपछि लस्करै जन्ती लिएर सवितासित उहाँको मागी विवाह भयो । बाबुआमा, गुरु र राज्यलाई सम्मान गर्ने भएकाले विवाहमा उहाँले कुनै असहमति राख्नुभएन । पत्नीको सौन्दर्य र बौद्धिकतामा उहाँले कहिल्यै गुनासो गर्नुभएन । घरगाउँले भएकाले हनिमुन मोरङमा बित्यो । विवाहको पाँच, सात दिनपछि उहाँ काठमाडौं आउनुभयो । त्यो यात्रा निरन्तर छ । दाउरा नठोसी बल्दैन भनेजस्तो ठाकठुक कहिलेकाहीँ हुने उहाँको धारणा छ ।
कोइरालाको विचारमा प्रेमले उत्तरदायी बनाउँछ भने सेक्स जैविक आवश्यकता हो । केटाकेटी मनमा क्या राम्रो भनेर बखानबाहेक कसैलाई उहाँले प्रेमपत्र लेख्नुभएन । विवाहपछि बाहिर सेक्स भयो कि भएन ? ‘जति गोप्य भए पनि छिप्ने कुरा होइन सेक्स,’ उहाँ भन्नुहुन्छ, ‘मेरो बारेमा गुनासो र टिप्पणी सुन्नुभएको छ ? छैन भने यस्तो प्रश्न सोध्नु आवश्यक र्छैन ।’ टेलिभिजनमा पनि पर्दापछाडिका मान्छे तीर्थ कोइरालाको सानो घर छ काठमाडौंमा, मोरङमा खेती छ । भाइ राजेशको पनि घर छ । छोरी प्रतिष्ठा ए लेबल पढ्दैछिन् भने छोरा प्रयास आठमा । पत्रकार तीर्थ कोइराला बन्ने श्रेय कसलाई दिने त ? उहाँ भन्नुहुन्छ, ‘कतिपयलाई परिस्थितिले नै बनाउँदो रहेछ । मामा श्यामदाइ गौतमको संगतले म पत्रकारितामा आकषिर्त भएको हँ । मलाई लाग्छ, धेरैजनाको सहयोगबाट म बनेको हुँ । म व्यक्तिविशेषको कृपाबाट बनेको होइन तर तीर्थ कोइराला एक्लै पनि होइन ।’
(ऋषि धमलाले लेखेको यो दाजु तीर्थ कोइरालाबारेको स्तम्भ साप्ताहिक विमर्श मा प्रकाशित थियो ।)

Comments posted (1)

[...] गर्न मैले शायदै जानेको थिएँ । दाजु (तीर्थ कोइराला) गाउँ मै हुनुहुन्थ्यो । आफूले पढ्दा [...]

Write a comment