लक्ष्मी गिरी सानो छँदा

बाँदर मेरो साथी

लक्ष्मी गिरी कलाकार हुनुहुन्छ । उहाँ नेपाली, भोजपुरी, मैथली र नेपाल भाषा (नेवार समुदायको भाषा) चलचित्रहरूमा चरित्र अभिनेत्री हुने पहिलो महिलाकलाकार पनि हुनुहुन्छ । उहाँको जन्म २०११ माघ ६ मा काठमाडौंको पशुपति क्षेत्र, देवपत्तनमा भएको हो । उहाँका पिताको नाम मुक्तिनाथ पौडेल र माताको नाम उजेली अधिकारी हो । उहाँ एक्लो सन्तान हो । लक्ष्मीले एक सयभन्दा बढी चलचित्रमा अभिनय गर्नुभएको छ । उहाँलाई ३ सय ७२ वटा टेलिश्रृंखलामा देखिसकिएको छ । मदनकृष्ण र हरिवंशको नाटक ‘विज्ञापन’ को कूल ३ सय ८९ प्रदर्शनमा उहाँले २ सय ८९ पटक अभिनय गर्नुभएको छ । यसबाहेक उहाँले अभिनय गरेका नाटकको संख्या धेरै छ । ‘विज्ञापन’ नाटककै प्रदर्शन र अन्य कार्यक्रमसहित उहाँले अमेरिकाका ३५ राज्य, बेलायतका ३ राज्य, हङकङका धेरै भाग, भारत आदि देश देख्ने मौका पाउनुभएको छ । कलाकारिताबाहेक उहाँले २०२८ देखि २०५१ सालसम्म नेपाल राष्ट्रबैंकको जागिरे भएर बिताउनुभयो । बैंकको सहायक पदमा कार्यत हुँदा २०३८ सालमा बैंकको रजतजयन्तीका अवसरमा प्रदर्शित नाटकमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेवापत दुई ग्रेड वृद्धि भयो । २०४२ सालमा नेपाल टेलिभिजनको औपचारिक प्रसारण सुरु भएयता निरन्तर नेटीभीमा अभिनय गर्ने महिलाकलाकार उहाँमात्रै हुनुहुन्छ । उहाँको पहिलो टेलिश्रृंखला ‘अप्रिल फर्स्ट’ हो । उहाँ साहित्यमा पनि रुचि राख्नुहुन्छ । यसपटक गिरी सानो छँदाका केही सम्झना :

लीलाराम न्यौपाने सानो छँदा

मृत्युको मुखमा नुन

लीलाराम न्यौपाने समाज सेवामा संलग्न उद्योगपति हुनुहुन्छ । उहाँको जीवनीमा आधारित पुस्तक हालै सार्वजनिक भएको छ । लीलाराम-कुन्तीदेवी न्यौपाने प्रतिष्ठानले न्यौपानेले सामाजिक सेवामा योगदान पुर्‍याएवापत उहाँको जीवनीमा आधारित ‘लीलाराम न्यौपानेको जीवनी र व्यक्तित्व’ नामक पुस्तक सार्वजनिक गरेको हो । न्यौपाने-परिवारले अम्बे सिमेन्ट, अम्बे स्टिल्स, जगदम्बा सिमेन्ट, यमयम चाउचाउ जस्ता करिब डेढ दर्जन उद्योगमा लगानी गरेको छ । लीलारामले व्यक्तिगत रुपमा धेरै संघसंस्थालाई धेरै सहयोग गर्नुभएको छ । उहाँको जन्म १९८५ साल चैत २९ गते गुल्मी जिल्लाको हुँदी झेर्दीथुम्कामा भएको हो । उहाँका पिताको नाम विश्वराम र माताको नाम गायत्रीदेवी हो । उहाँहरू तीन दाजुभाई र एक बहिनी जन्मनुभएको हो । लीलाराम कान्छो छोरा हुनुहुन्छ । बहिनीको सानैमा निधन भयो । यसपटक न्यौपाने सानो छँदाका केही सम्झना :

वसुन्धरा भुषाल सानो छँदा

समलाई भ्यागुतो

वसुन्धरा भुषाल चलचित्रकी अभिनेत्री हुनुहुन्छ । उहाँलाई हाँस्यसाम्राज्ञी उपाधि दिइएको छ । वसुन्धराको जन्म २००७ फागुन २६ मा काठमाडौंको क्षेत्रपाटीमा भएको हो । पिता सानुमान सिंह र माता बुद्धकुमारी सिंहका ६ छोरी र एक छोरा जन्मे । उहाँ साहिली छोरी हुनुहुन्छ । उहाँले आरआर क्याम्पसमा आइएसम्म पढ्नुभएको छ । उहाँले १ सय ३५ भन्दा बढी चलचित्रमा अभिनय गर्नुभएको छ । उहाँले रंगमञ्चबाट चलचित्र क्षेत्रमा प्रवेश गर्नुभएको हो । उहाँको पहिलो चलचित्र ‘आमा’ हो । ‘आमा’ मा उहाँ ‘ए रात्तै’ थेगो भन्ने बाल-कलाकार हुनुहुन्थ्यो । उहाँ चलचित्रकी पहिलो हाँस्य अभिनेत्री हो । भ्वाइलिन बजाउने पनि नेपालकै पहिलो महिला हुनुहुन्छ । चेतनारायण-वसुन्धरा पुरस्कार गुठीको अध्यक्ष, चलचित्र कलाकार संघ आदि संस्थामा रहेर काम गर्दै आउनुभएको छ । भुषालले भारत, तत्कालिन सोभियत संघ, उत्तर कोरिया, चीन, बर्मा, हङकङ, थाइल्यान्ड, अमेरिका, बेलायत, फ्रान्स, जर्मनी, स्विट्जरल्यान्ड, जापान, क्यानडा जस्ता देशको यात्रा गर्नुभएको छ । उहाँले धेरै सम्मान पाउनुभएको छ । पछिल्लोपटक अमेरिकाको न्यूयोर्क कलामञ्चको लाइफ टाइम अचिभमेन्ट अवार्ड र नेप्लीज वुमन वेल्फेयर अर्गनाइजेसनबाट सम्मान पाउनुभयो । यसपटक वसुन्धरा सानो छँदाका केही सम्झना :

एइ अन्सारी सानो छँदा

संस्कृत पढ्ने मुस्लिम बालक

डा. एइ अन्सारी मुटुरोग हेर्ने चिकित्सक हुनुहुन्छ । उहाँको पूरा नाम अनवर एलाही अन्सारी हो । उहाँको जन्म २००९ चैत २३ गते पर्सा जिल्लाको बहुअरीमा भएको हो । उहाँका पिताको नाम अब्दुल हकिम र माताको नाम मजकुरन नेसा हो । उहाँहरू छ दाजुभाई र छ दिदीबहिनी जन्मनुभएको हो । अनवर एलाही काहिलो छोरा हो । उहाँ रुसको मस्कोबाट एमडी सक्नुभयो । मस्कोस्थित लुमुम्बा युनिभर्सिटीको त्यो पढाई एबिबिएस बराबर हो । त्यसपछि त्यहिं औषधीमा पोस्ट-ग्य्राजुएसन गर्नुभयो । नेपाल आएर काम गर्दागर्दै उहाँले भारत गएर फेलोसिप पुरा गर्नुभयो । त्यसपछि उहाँले मुटुरोगमा मात्र आफूलाई लगाउनुभयो । उहाँले चौतारा अस्पताल, सगरमाथा अञ्चल अस्पताल, मेची अञ्चल अस्पताल, भक्तपुर अस्पताल,, भेरी अञ्चल अस्पतालमा काम गरेपछि वीर अस्पताल आउन पाउनुभयो । अहिले वीर अस्पताल र मेडिकेयर अस्पतालमा काम गर्नुहुन्छ । अनवर एलाहीले भारत, थाइल्यान्ड, मलेसिया, सिंगापुर, बंगलादेश, रसिया, जर्मनी, पोल्यान्ड, बेलायत, फ्रान्स, बेल्जियमजस्ता देशको भ्रमण गर्नुभएको छ । यसपटक डा. एलाही सानो छँदाका केही सम्झना :

डेजी बराइली सानो छँदा

अचानक रुख ढल्यो

डेजी बराइली प्रसिद्ध गायिका हुनुहुन्छ । उहाँका ‘भैंसी लड्यो है माया …’, ‘मायालुले सम्झ्यो कि कसो…’ गीत प्रसिद्ध छन् । उहाँ दार्जीलिङमा बस्नुहुन्छ । यी गीत नेपालमा रेकर्ड भएका हुन् । ती गीत गाउँदा उहाँ १५ वर्षकी हुनुहुन्थ्यो । गीत रेकर्ड गर्न उहाँ सन् १९७५ मा बद्रि दुर्गा खरेल, दावा ग्याल्मो, गणेश शर्मासहितका गीत-संगीतका अगुवाका साथ लागेर पहिलोपटक नेपाल आउनुभयो । ‘भैंसी लड्यो’ कमल दर्नालले संकलन गर्नुभएको हो । ‘मायालुले सम्झयो कि कसो’ गीत शशि ठटालले लेख्नुभएको हो । शान्ति ठटालको संगीत छ । पछिल्लो गीतमा भने गायिका दावा ग्याल्मोले साथ दिनुभएको छ । डेजीले नेपाल आउनुअघि नै अल इन्डिया रेडियो, खर्साङबाट स्वर परीक्षा पास गर्नुभएको थियो । पहिलोपटक आएको ९ वर्षछि २०४१ मा आउँदा उहाँले ‘बादलमा नाँची हिंड्ने पहाडकी सानी…’ सहित अरु चार गीत रेकर्ड गर्नुभयो । त्यसको ८ वर्षपछि मुरलीधरसँग प्रज्ञा भवनमा गीतल कार्यक्रममा आएपछि १२ वर्षछि ०५९ मा गोर्खा पार्वत्य परिषद, दार्जीलिङका तर्फबाट उहाँ सांस्कृतिक कार्यक्रमका लागि काठमाडौं आउनुभयो । उहाँको जन्म सन् १९६० अप्रिल २५ मा दार्जिलिङको रंगमुक-चियाबारी कमानमा भएको हो । उहाँका पिता चन्द्रसिंह र माताको नाम राधिका हो । उहाँका दुइ भाई छन् । उहाँले लोरेटो कलेजबाट बीए पास र रामकृष्ण बिटी कलेजबाट बिएड पास गर्नुभएको छ । नेपाल र भारतका विभिन्न शहरमा उहाँले कार्यक्रम गर्नुभएको छ । नेपालय नामक संस्थाले पलेंटी कार्यक्रममा उहाँलाई पटकपटक ल्याएको छ । उहाँले भुटानमा कार्यक्रम गर्नुभएको छ । उहाँलाई विराटनगरका वाणि प्रकाशन र वनिता प्रकाशनले सम्मान गरेका छन् । उहाँले दार्जिलिङको गिरी पुरस्कार पाउनुभएको छ । दार्जिलिङे प्रतिभाहरू- कर्म योञ्जन, दावा ग्याल्मो, कुमार सुब्बा, कमल दर्नाल, शान्ति ठटाल, जस योञ्जन प्यासी, मणिकमल छेत्रीलगायतको साथ र संगत नभइदिएको भए पनि उहाँको स्वर फैलन गाह्रो पर्ने उहाँ बताउनुहुन्छ । उहाँले गाएका एउटा खुला किताब, भिखारी हुँ म, कति बग्यो कति बग्यो पुल मुनि पानी रेशम श्रोताले अत्यधिक रुचाएका स्तरीय रचना हुन् । उहाँले अल इन्डिया रेडियोमा दुई सय जति गीत गाउनुभएको छ । दार्जीलिङे स्रोताका लागि मुटु भरीका गीत अल्बम निकाल्नुभएको छ । उहाँका छोरा अनमोल र छोरी विमोचना छन् । यसपटक श्रीमान संगीतकार चन्दन लोमजेलका काठमाडौं आएकी डेजी सानो छँदाका केही सम्झना :

भरत सुब्बा सानो छँदा

सरको टाउकोमा…

सहप्राध्यापक डा. भरत सुब्बा विराटनगरस्थित स्नातकोत्तर क्याम्पसमा प्राणीशास्त्र पढाउनुहुन्छ । उहाँको जन्म २००८ जेठ ६ गते इलामको गजुरमुखी गाउँ विकास समिति, नारुहाङमा भएको हो । उहाँका पिताको नाम धनराज र माताको नाम मनमती हो । उहाँहरू पाँच दाजुभाइ र पाँच दिदीबहिनी जन्मनु भएको हो । भरत माहिलो छोरा हो । उहाँले २०४३ सालमा कलेजमा पढाउन थाल्नुभएको हो । धरान क्याम्पस (हात्तीसार) बाट उहाँ २०४७ सालमा विराटनगर आउनुभएको हो । उहाँले भारत र नेपालका धेरै ठाउँ पुगेर प्राणीहरूबारे स्थलगत अध्ययन गर्नुभएको छ । उहाँले माछा विषयमा विद्यावारिधि (पिएचडी) गर्नुभएको छ । उहाँका विभिन्न लेख-रचना नेपालका धेरै पत्रपत्रिकामा छापिएका छन् । उहाँका तीन पुस्तक तयार छन् । छापिएका छैनन् । सुब्बाले विभिन्न पत्रिका र पुस्तकको सम्पादन गर्नुभएको छ । उहाँ विभिन्न संस्थामा रहेर काम पनि गर्दै आउनुभएको छ । यसपटक सुब्बा सानो छँदाका केही सम्झना :

कल्याणी रिमाल सानो छँदा

तातो बनारस

कल्याणी रिमालसँग सञ्चारक्षेत्रमा लामो समय काम गरेको अनुभव
छ । उहाँले २०११ देखि २०४९ सालसम्म रेडियो नेपालमा काम गर्नुभयो । उहाँले सुरुमा महिला कार्यक्रम, बालकार्यक्रम, जीवन-संगीतजस्ता
कार्यक्रम चलाउनुभयो । २०२५ पछि समाचार पढ्नुभयो । कल्याणीको जन्म १९९३ साल मंसिरमा काठमाडौंको कोटेश्वरमा भएको हो । उहाँका पिताको नाम कृष्णप्रसाद र माताको नाम चन्द्रकला पौडेल हो । उहाँहरू एक दाजु र चार दिदी-बहिनी जन्मनुभएको हो । कल्याणी कान्छी छोरी हो । उहाँले पद्म कन्या कलेज (बागबजार) मा आइए पढ्नुभयो । फर्पिङमा खोलिएको एक स्कुलमा पढाएपछि उहाँ रेडियो नेपालको जागिरे हुनुभयो । उहाँ वरिष्ठ कलाकार हरिप्रसाद रिमालकी श्रीमती हुनुहुन्छ । कल्याणीले धेरै सम्मान पाउनुभएको छ । उहाँले भारत, मलेसिया, अमेरिका आदि देशको भ्रमण गर्नुभएको छ । यसपटक कल्याणी सानो छँदाका केही सम्झना :

भीम नौलखा सानो छँदा

सिंगियाका बयर

भीमराज नौलखा प्रजातन्त्रका योद्धा हुनुहुन्छ । उहाँ विराटनगरमा रहेर राणा शासन फ्याँक्ने आन्दोलनमा लाग्नुभयो । भीमराज पूर्वप्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाका बालसखा हुनुहुन्छ । उहाँको जन्म १९८५ साल असोज १३ मा विराटनगर ९ मा भएको हो । उहाँका पिता सुगनमल र माता मख्खुदेवी हुनुहुन्थ्यो । उहाँहरू छ छोरा र एक छोरी गरी सात सन्तान जन्मनुभएको हो । उहाँ ठूलो-कान्छो छोरा हो । यसपटक नौलखा सानो छँदाका केही सम्झना :

सुशिला चापागाईं सानो छँदा

ठेकीको दही चट्

सुशिला चापागाईं विराटनगरकी समाजसेवी हुनुहुन्छ । उहाँले ‘नारी विकास संघ’ नामक संस्थामार्फत महिलाको चौतर्फी विकास गर्दै आउनुभएको छ । उक्त संघको स्थापना २०३७ कात्तिकमा भएको हो । यसका अहिले पाँच क्षेत्रीय कार्यालय : हेटौडा, धरान, इलाम, विराटनगर र बेलबारीमा छन् । २३ शाखा छन् । सुशिलाको जन्म १९९२ साल मंसिर २ गते भोजपुरको र्‍याङ, सुन्तलाबारीमा भएको हो । उहाँका पिताको नाम विष्णुप्रसाद अधिकारी र माताको नाम अयोध्यादेवी अधिकारी हो । उहाँहरू ३-३ दाजुभाइ र दिदीबहिनी जन्मनुभएको हो । सुशिला माहिली छोरी हुनुहुन्छ । उहाँको विवाह चापागाईं परिवारमा भयो । ११ वर्षमै बिहे भएपछि उहाँ दिङ्ला जानुभयो । २०१८ सालमा मधेश आउनुभयो । केही समय मोरङको देहातमा बसेपछि उहाँ विराटनगर आउनुभयो । उहाँ धेरै संस्थाको सदस्य हुनुभयो । अहिले आफ्नै संस्थामा मात्र बढी समय दिनुहुन्छ । सुशिलाले थाइल्यान्ड, श्रीलंका, भारतजस्ता केही देश भ्रमण गर्नुभएको छ । समाजसेवा गरेकाले उहाँलाई धेरै पुरस्कार र सम्मान प्रदान गरिएको छ । यसपटक सुशिला सानो छँदाका केही सम्झना :

डी. बी. थापा सानो छँदा

उसबेलाको च्यान्टे

डी.बी. (डम्बरबहादुर) थापा राजधानीको न्यूरोडस्थित फोटो कन्सर्नका संस्थापक हुनुहुन्छ । उहाँले फोटोग्राफी र चलचित्र निर्माणमा धेरै समय बिताउनुभएको छ । उहाँको जन्म १९९१ फागुनमा धादिङको मुलपानी गाउँ विकास समिति २ मुर्चुकमा भएको हो । पिता नरबहादुर र माता कृष्णकुमारीका एक छोरी र दुई छोरी जन्मिए । ती दुई छोरी डीबीका बहिनी हुनुहुन्छ । सानैमा उहाँ भारत जानुभयो । फोटोग्राफी र चलचित्रका क्षेत्रमा काम गर्नुभयो । त्यो अनुभवलाई देश फर्केर काममा लगाउनुभयो । यस्तै काम र तालिमका लागि थापाले फ्रान्स, जर्मनी, बेलायत, स्विट्जरल्यान्ड, रुस, जापान जस्ता एसिया र युरोपका सबैजसो देश भ्रमण गर्नुभएको छ । उहाँले नेपाल चलचित्र विकास कम्पनी, शान्ति फिल्म्स प्राइभेट लिमिटेड, नेपाल कलर ल्याब संघ, फोटोग्राफिक एसोसिएसन अफ नेपाल, नेपाल फोटोग्राफिक सोसाइटी, वेस्टर्न इन्डिया सिनेमटोग्राफी एसोसिएसन जस्ता संस्थामा रहेर काम गर्नुभएको छ । ‘माया-प्रीति’, ‘जीवन-ज्योति’ जस्ता चलचित्र बनाउनुभएको छ । विभिन्न सम्मान पाएका थापा सानो छँदाका केही सम्झना :