पुरु रिसाल सानो छँदा

दाजुकै पछिपछि

पुरु रिसाल अग्रज-पत्रकार हुनुहुन्छ । उहाँले गोरखापत्र दैनिकमा रहेर तीस वर्ष काम गर्नुभयो । २०२१ सालमा गोरखापत्रमा काम गर्न थाल्नुभएको थियो । अहिले विभिन्न संस्थानको प्रेस सल्लाहकार हुनुहुन्छ । प्रेस काउन्सिल, नेपाल परिवार नियोजन संघ, राष्ट्रिय योजना आयोग, नेपाल वायुसेवा निगम, नेपाल आयल निगम आदिमा रहेर उहाँले काम गर्दै आउनुभएको छ । उहाँको जन्म २००२ साल माघ १६ गते भक्तपुरको दधिकोटमा भएको हो । उहाँका पिताका नाम गोबर्द्धन र माताको बालकुमारी हो । उहाँहरू चार दाजुभाइ र एक बहिनी जन्मनुभएको हो । पुरु माहिलो छोरा हो । त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट सार्वजनिक प्रशासनमा स्नातक र युगोस्लाभियामा पत्रकारिताको विशेष अध्ययन गर्नुभएको छ । उहाँले भारत, चीन, बंगलादेश, पाकिस्तान, श्रीलंका, थाइल्यान्ड, सिंगापुर, इटाली, ग्रीस, युगोस्लाभिया आदि देश भ्रमण गर्नुभएको छ । यसपटक रिसाल सानो छँदाका केही सम्झना :

उज्ज्वल जीसी सानो छँदा

ट्याक्सीमुनि म बाँचे

यताउता जताबाट हेरे पनि राम्रा
ती हुन् सबै नेपालका भाईबहिनी हाम्रा
यो गीत उज्ज्वल जीसीले लेख्नुभएको हो । उहाँ साहित्यकार, चलचित्र कलाकार, गायक आदि हुनुहुन्छ । उहाँको जन्म २०१७ भदौ २७ गते काठमाडौंको ठमेल, भगवतीस्थानमा भएको हो । उहाँका पिता हर्षगम्भीरसिंह र माता डोमकुमारी हुनुहुन्थ्यो । उहाँहरू तीन दाजूभाइ र एक बहिनी जन्मनुभएको हो । उज्ज्वल जेठो छोरा हो । ‘बाल लहरी’ (कवितासंग्रह) सहित उहाँका प्रकाशित पुस्तकहरू : ‘श्रद्धा-कुसुम’ ‘समर्पण’, ‘पुष्पाञ्जलि,’ ‘कालो बादल’, ‘कक्टेल’, ‘मनका तरङ्गहरू’, ‘चस्किदिन्छ मुटु,’ ‘नखोज आँसु बर्साउन’ आदि हुन् । उहाँले करिब दुई दर्जन पुरस्कार तथा सम्मान पाउनुभएको छ । उहाँ विभिन्न सामाजिक एवं साहित्यिक संस्थामा काम गर्दै आउनुभएको छ । जीसीले ‘बदलिँदो आकाश,’ ‘आदर्श नारी’, ‘कान्छी’ आदि चलचित्रमा अभिनय गर्नुभएको छ । उहाँले पाकिस्तानी, बंगाली र नेपाली भाषामा बनाइएको संयुक्त लगानीको चलचित्र ‘हामी एक हौँ’ र ‘ममता’मा पनि अभिनय गर्नुभएको छ । २०४० को दशकको चर्चित लोकगीत, ‘आज मेरो करमै चिनियो, मुलबाटो जाने….’ उहाँले गाउनुभएको हो । २०६० सालतिरको भजन ‘प्रभुको दर्शन गर्न कसरी म पाउँ, मनको मन्दिर धाउँ या हरिकिर्तन गाउँ…’ र अहिले सुनिने राष्ट्रिय गीत, ‘यो देशको माटोलाई निधारमा टाँसौं हामी, शान्तिप्रेमी नेपाली भई विश्वभरी बाँचौं हामी’ निकै चर्चित छन् । उहाँको आफ्नै स्वर तथा संकलनमा करिब एक दर्जन लोकगीत रेडियो नेपाल तथा टेलिभिजनमा रेकर्ड तथा छायांकन भएका छन् । उहाँका केही आधुनिक गीत, राष्ट्रिय गीत र भजन रेकर्ड भएका छन् । कुनै छायांकन भएका छन् । कुनै गीत एल्बममा समेटिएका छन् । यसपटक साहित्यकार जीसी सानो छँदाका केही सम्झना :

रञ्जित गजमेर सानो छँदा

थोत्रो रेकर्ड र रिलका टुक्रा

रञ्जित गजमेर प्रसिद्ध संगीतकार हुनुहुन्छ । उहाँ भारतको मुम्बईमा बसेर संगीत क्षेत्रमा काम गर्नुहुन्छ । भारतका वरिष्ठ संगीतकार एसडी बर्मन र उहाँका छोरा आरडी बर्मनका साथमा मादल बजाउँदाबजाउँदै उहाँ भारतीय संगीतमा छाउनुभएको छ । उहाँले संगीत दिएका चलचित्रको संख्या १ सय १० भन्दा बढी भइसकेका छन् । उहाँले नेपालीलगायत बंगाली, हिन्दी, गढवाली, कुमाउ आदि भाषाका चलचित्रका संगीत दिनुभएको छ । रञ्जितले संगीत दिएका नेपाली चलचित्र : सम्झना, अन्याय, बाँसुरी, कुसुमे रुमाल, तृष्णा, साइनो, चिनो, लाहुरे, दर्पण छायाँ, दुई किनारा आदि हुन् । डेनी डेङ्जोपाले गाएका ‘मनको कुरालाई बाँधी नराख गाँठो परिजाला….,’ ‘चिसो चिसो हावामा यो मन त्यसै बरालिन्छ….,’ ‘हेरिदेऊ आँखा सपना विपना…,’ र ‘जिन्दगीमा यस्तो दिन कसरी….,’ बोलका चर्चित गीत रञ्जितले लेख्नुभएको हो । उहाँको जन्म सन् १९४२ अक्टोबर ३ मा दार्जिलिङको अगमसिंह गिरी रोडमा भएको हो । उहाँका पिता लक्ष्मणसिंह (लछुमनसिंह) र माता मनमाया हुनुहुन्थ्यो । उहाँहरू पाँच दाजुभाइ र तीन दिदीबहिनी जन्मनुभएको हो । उहाँ कान्छो छोरो हो । उहाँको मुम्बईको पहिलेको सानो घरबाट नेपाली निर्देशक एवं कलाकार तुलसी घिमिरे, उदितनारायण झा, दीपा झा, बन्नी प्रधान, शम्भु प्रधान, मुरलीधर, त्रिप्ति नाडकर आदिले आफ्ना संघर्षका दिन सुरु गरेका थिए । उहाँले गत अप्रिलको ‘सर्वोत्कृष्ट चलचित्र संगीतकार’ सहित असंख्य पुरस्कार पाउनुभएको छ । उहाँ भन्नुहुन्छ, ‘मैले संगीतबाहेक केही सिकिन । यसैका पछि लागें । अहिले यहाँ आइपुगें ।’ उहाँ छिन्नलता पुरस्कार ग्रहण गर्न श्रीमती कुसुमका साथ हालै काठमाडौं आउनुभएको थियो । यसपटक गजमेर सानो छँदाका केही सम्झना :

लीलानाथ शर्मा सानो छँदा

बाह्र नम्बरको गोठालो

लीलानाथ शर्मा (घिमिरे) धेरै वर्षदेखि शिक्षण पेसामा हुनुहुन्छ । उहाँ अहिले काठमाडौंको थानकोट इमाखेलस्थित मंगलोदय माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक हुनुहुन्छ । उहाँ २०३६ सालदेखि शिक्षा दिँदै आउनुभएको छ । उहाँको जन्म सन् १९५७ सेप्टेम्बर २४ (२०१४ असोज) मा विराटनगरको टंकीसिनबारीमा भएको हो । जयप्रसाद शर्मा र सुलोचना घिमिरेका उहाँ जेठा छोरा हुनुहुन्छ । उहाँका मातापिताका पाँच छोरा र एक छोरी जन्मेका हुन् । जीवविज्ञानमा एमएस्सी गरेका लीलानाथले आफ्नो स्कुल र कलेज तहको शिक्षा दार्जिलिङमा लिनुभएको हो । करिब ४ वर्ष मोरङमा पढाएपछि उहाँ काठमाडौं उपत्यका आउनुभयो । २०४० देखि २०५३ सम्म कीर्तिपुरको टौदह राष्ट्रिय माध्यमिक विद्यालयमा प्रधानाध्यापक रहनुभयो । त्यसपछि मंगलोदयमा हुनुहुन्छ । जिल्लास्तरमा शिक्षाका लागि उहाँले धेरै सम्मान पाउनुभएको छ । भारत, बंगलादेश र भुटान भ्रमण गरेका शर्मा सानो छँदाका केही सम्झना :

राजेश अवाले सानो छँदा

कमिलाले टोक्यो, आथ्था

राजेश अवाले प्रसिद्ध मूर्तिकार हुनुहुन्छ । ललितपुर जिल्लाको सिञ्चाहिटीमा बस्ने अवालेका मूर्ति मुलुकका विभिन्न ठाउँ र विश्वका १४ भन्दा बढी देशमा पुगेका छन् । अहिले उहाँका करिब दुई दर्जन ठूल्ठूला मूर्ति भुटान लगिएका छन् । त्यहाँका विभिन्न राज्यमा राखिएका छन् । बैतडी र राजधानीको दशरथ रंगशालामा उहाँले सहिद दशरथ चन्दको प्रतिमा बनाउनुभएको छ । यी त साना उदाहरण मात्र हुन् । राजेशको जन्म २०११ कात्तिक ६ गते भएको हो । उहाँ कालु र लक्ष्मीमायाका छोरा हुनुहुन्छ । भारत, चीन, हङकङ, थाइल्यान्ड र भुटान भ्रमण गरेका अवाले विभिन्न सामाजिक संस्थाका सदस्य हुनुहुन्छ । उहाँले आधा दर्जनभन्दा बढी पुरस्कार तथा सम्मान पाउनुभएको छ । राजेशले बनाएका विभिन्न मूर्ति धेरै चर्चित छन् । यसपटक राजेश सानो छँदाका केही सम्झना :

डा. बेन्जामिन स्पोकलाई सम्झँदा

विश्वभरका बालबालिकालाई माया गर्ने मान्छे

डा. बेन्जामिन म्याकलेन स्पोक अमेरिकी चिकित्सक हुनुहुन्थ्यो । डा. स्पोक बालबालिकाका चिकित्सक हुनुहुन्थ्यो । उहाँको जन्म सन् १९०३ मे २ मा कनेक्टिकट राज्यको न्युहेभनमा भएको थियो । उहाँले लेखेको ‘बेबी एन्ड चाइल्ड केयर’ नामक पुस्तक संसारभर प्रसिद्ध छ । अमेरिकामा इसाई धर्म मान्नेहरूको पवित्र ग्रन्थ ‘बाइबल’ पछि साहित्यिक कृतिबाहेकमा बढी बिक्री भएको पुस्तक पनि ‘बेबी एन्ड चाइल्ड केयर’ नै हो । उक्त पुस्तक पहिलोपटक सन् १९४६ मा छापियो । पहिलोपटक प्रकाशित हुँदा पुस्तकको नाम ‘द कमन सेन्स बुक अफ बेबी एन्ड चाइल्ड केयर’ थियो । तर पछि ‘बेबी एन्ड चाइल्ड केयर’ ले मात्र चिनियो । उक्त पुस्तक ३९ भाषामा अनुवाद गरिएको छ । सन् १९९८ सम्म उक्त पुस्तक ५ करोड प्रति बिकिसकेको पाइयो । उक्त पुस्तककै कारण उहाँको नाम चल्यो । धेरै धनी पनि हुनुभयो । उहाँले अन्य पुस्तकहरू पनि लेख्नुभयो । सन् १९७० मा छापिएको ‘राइजिङ चिल्ड्रन इन डिफिकल्ट टाइम’ उहाँको अर्को पुस्तक थियो । यो पुस्तकमा लागूऔषधजस्ता समस्याबारे लेखिएको थियो । तर अरू पुस्तक ‘बेबी एन्ड चाइल्ड केयर’ जति प्रख्यात भएनन् । ‘बेबी एन्ड चाइल्ड केयर’ ले बाबुआमा साथै बसेका वा छुट्टिएका भए पनि मद्दत गर्छ । यसमा बालबालिकालाई के भए ? कसो गर्ने ? के गर्दा ? के के हुन्छ ? जस्ता समस्यादेखि घरेलु उपचारका उपाय पनि सिकाइएको छ ।

नरबहादुर लिम्बू सानो छँदा

टाइफाइडले यहाँ ल्याइपुर्‍यायो

नरबहादुर लिम्बू नेपाल नेत्रहीन संघका अध्यक्ष हुनुहुन्छ । उहाँ एसियन ब्लाइन्ड युनियनका सदस्य पनि हुनुहुन्छ । उहाँ सानैमा बिरामी भएर दृष्टिविहीन हुनुभएको हो । उहाँको जन्म २०२० असार ३० गते तेह्रथुम जिल्लाको मोराहाङ गाउँ विकास समिति १ सल्लेरीमा भएको हो । उहाँका पिताको नाम रामबहादुर (सुकवाल/मांग्बा) र माताको नाम हस्तमाया हो । उहाँ एउटै छोरा हो । उहाँका तीन दिदी जन्मेका हुन् । एमए, बिएड गरेका लिम्बू पिएचडी गर्दै हुनुहुन्छ । उहाँको ‘माटोको चित्कार’ कवितासंग्रह प्रकाशित छ । उहाँले गीत लेख्नुभएको छ । गाउनु पनि भएको छ । उहाँको एउटा चर्चित बालगीत यस्तो छ :
फुल फुल्यो रेलिमाई आँगनै भरि
डुल्छ हावा रेलिमाई बासना बोकेर
उहाँ विभिन्न देशमा भएका सभा-सम्मेलनमा सहभागी हुनुभएको छ । विभिन्न संस्थासँग आवद्ध उहाँले थुप्रै पुरस्कार र सम्मान पाउनुभएको छ । यसपटक लिम्बू सानो छँदाका केही सम्झना :

नन्दकाजी श्रेष्ठ सानो छँदा

गुच्चा खेल्दै र पांग्रा गुडाउँदै

नन्दकाजी श्रेष्ठ राजधानीको कालिमाटीस्थित जनप्रभात माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक हुनुहुन्छ । कक्षा ४ देखि कक्षा १० सम्मका विज्ञानको पुस्तकको परिमार्जनमा उहाँ संलग्न हुनुहुन्छ । उहाँले २०३१ सालदेखि शिक्षण गराउन थाल्नुभएको हो । २०३७ सालमा सहायक प्रधानाध्यापक हुनुभयो । २०५७ मंसिरदेखि उहाँ उक्त विद्यालयको प्रधानाध्यापक हुनुहुन्छ । उहाँको जन्म २००६ साल साउनमा काठमाडौंको भीमसेनस्थानमा भएको हो । पिता बाबुकाजी र माता अष्टमायाका सात सन्तान जन्मे । उहाँ जेठो छोरा हो । उहाँहरू पाँच दाजुभाइ र दुईबहिनी जन्मनुभएको हो । बीएस्सी, बीएड गरेका श्रेष्ठले विद्यालयस्तरका लागि अन्य केही पुस्तक पनि लेख्नुभएको छ । उहाँले जिल्लास्तर, राष्ट्रियस्तरमा पुरस्कार र आफ्नै विद्यालयबाट दीर्घसेवा पदक पाउनुभएको छ । यसपटक श्रेष्ठ सानो छँदाका केही सम्झना :

नरहरि शर्मा सानो छँदा

करफोकको कवि सम्मेलन

नरहरि शर्मा अधिकारी इलाम जिल्लाका चार माध्यमिक विद्यालयमा प्रधानाध्यापक हुनुभयो । शिक्षक र प्रधानाध्यापक भई करिब ४० वर्ष शिक्षाको सेवा गर्नुभयो । उहाँले नाम्सालिङ मावि, बौद्धधाम मावि र सरस्वती मावि (लक्ष्मीपुर) मा प्रधानाध्यापक भई काम गर्नुभयो । उहाँ करफोक उच्च माध्यमिक विद्यालयमा सहशिक्षक भई पनि ५ वर्ष काम गर्नुभयो । उहाँको जन्म १९९७ साल मंसिरमा इलामको माघेमा भएको हो । पिता खडानन्द र माता पुण्यकुमारीदेवीका तीन सन्तान जन्मे । उहाँहरू दुई दाजुभाइ र एक बहिनी जन्मनुभएको हो । स्थानीयस्तरमा कविता, कथा, नाटक लेख्नुभएको छ । जिल्लास्तरमा सम्मान र पुरस्कार पाउनुभएको छ । यसपटक शर्मा सानो छँदाका केही सम्झना :

श्रीराम लामिछाने सानो छँदा

कक्षा ७ सम्म भट्टराई

श्रीराम लामिछाने नेपाल स्काउटका प्रमुख-आयुक्त हुनुहुन्छ । केटा-स्काउटबाट प्रमुख आयुक्त हुने उहाँ पहिलो हुनुहुन्छ । नेपाल स्काउटअन्तर्गत मुलुकभर लाखौं विद्यार्थी सदस्य छन् । देशका धेरै स्कुलमा स्काउटका क्रियाकलाप हुने गरेका छन् । यसैगरी उहाँ नेपालका लागि लक्जेम्वर्गका अवैतनिक महावाणिज्यदूत पनि हुनुहुन्छ । लामिछाने नेपाल-अस्ट्रेलिया मैत्री समाजका अध्यक्ष हुनुहुन्छ । उहाँको जन्म २००८ साल कात्तिकमा पर्वत जिल्लाको कुस्मामा भएको हो । उहाँका पिताको नाम गंगाधर र माताको नाम तुलसी हो । उहाँहरू आठ दाजुभाइ र दुई दिदीबहिनी जन्मनुभएको हो । श्रीराम काहिँलो छोरा हो । उहाँले ललितपुरको आदर्श विद्याश्रममा पहिले शिक्षकका रूपमा र पछि भाइस प्रिन्सिपलका रूपमा काम गर्नुभयो । पर्यटनका क्षेत्रमा केही वर्ष अनुभव सँगाल्नुभयो । उहाँले विश्वका थुप्रै देश भ्रमण गर्नुभएको छ । उहाँले देश र विदेशमा विभिन्न सम्मान पाउनुभएको छ । यसपटक लामिछाने सानो छँदाका सम्झना :