विभेदको छायामा महिला मृत्युदरमा कमी

विश्वले १ सय २१ औं अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवस मनाइरहेको बेला बेलायतको मेडिकल जर्नल ‘लान्सेट’ ले एउटा अध्ययन प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्दै विश्वमा महिला विभेद व्यापक रहेको जनायो । प्रतिवेदनले भनेको छ, ‘साइप्रसका महिला धेरै बाँचेका छन् भने आइसल्यान्डका पुरुष । साइप्रसमा १ हजार महिलामध्ये ३८ जना मात्र ६० वर्ष नपुग्दै मर्छन् । यही तथ्यांकले यो राष्ट्र नम्बर एक हुन पुगेको हो । सन् १९७० मा साइप्रस १० औं स्थानमा थियो । दक्षिण कोरियाले साइप्रसलाई पछ्याएको छ । विश्वका अधिकांश ठाउँमा महिला मृत्युदरको तुलनामा पुरुष मृत्युदर निकै बढी छ ।’ अध्ययनमा जनगणना, मृत्युदर्ता एवं विभिन्न सर्वेक्षण समावेश गरिए। अध्ययन सन् १९७०, सन् १९९० र सन् २०१० गरिएको र चाँडै हुने मृत्युमा विशेष ध्यान दिइएको थियो । Read More »

महिला नेतृलाई नाता जोडेरै हेर्नुपर्ने ?

गत माघ २६ गते कान्तिपुर दैनिकको पहिलो पृष्ठमा ‘कोस्टारिकामा महिला राष्ट्रपति’ समाचार प्रकाशित भयो । समाचारका दुईमध्ये पहिलो वाक्य ‘कोस्टारिकामा लाउरा चिन्चिला पहिलो महिला राष्ट्रपति भएकी छिन्’ थियो भने अन्तिम वाक्य ‘पिता नोबेल विजेता ओस्कार आरियासको कार्यकालमा उनी उप-राष्ट्रपति थिइन्’ भन्ने कुरा प्रकाशित भएको थियो ।
उक्त पछिल्लो वाक्यले समाचार संप्रेषणभन्दा पनि व्यंग्य गरेजस्तो अनुभव हुन्छ । विश्वमा राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री बनेका महिलाहरूको परिचयमा यस्तै वाक्य जोडिने क्रम रोकिएको छैन । यो त धनी र विकसित राक्ष्ट्रको कुरा भयो । गरिब र विकासशील राष्ट्रमा त यस्तो चलन अझ व्यापक छ । त्यसमा पनि दक्षिण एसियाली मुलुकले त कीर्तिमान नै बनाएका छन् । महिलाले नेतृत्व सम्हाल्दैमा ‘पिता वा पति’ को सम्बन्ध जोडिहाल्नुपर्छ र ?
अमेरिकामा बिल क्लिन्टन राष्ट्रपति रहँदा उनकी पत्नी हिलारीलाई अर्को राष्ट्रपति भनेर लिइयो । हिलारी त्यहाँ एक्लै उभिन सकिनन् । उनका नाममा पति बिलको नाम जोडियो । सञ्चारकर्मीले पनि यसलाई फरक ढंगबाट हेर्न कन्जुस्याइँ गरे । छोराले पिताको बिँडो थाम्न हुन्छ भने छोरीले किन नहुने ? पतिको नाम जोडेर अघि बढ्दैमा उसको के गल्ती ?

संसदमा महिला

राजनीतिमा महिलासम्बन्धी समाचारले उल्लेख्य स्थान पाएको वर्ष सन् २००९ महिला सांसद्को संख्यामा उतार-चढावको वर्ष नै रह्यो । त्यसका केही प्रमाणहरू अफ्रिकी मुलुक नै छन् ।
गत नोभेम्बर २७-२८ मा अफ्रिकी मुलुक नामिबियामा संसदीय निर्वाचन भयो तर त्यो निर्वाचन महिलाहरूका लागि आशावादी रहेन । अघिल्लो संसदमा ३० दशमलव ८ प्रतिशत महिला सदस्य रहेकोमा पछिल्लो निर्वाचनले केवल २५ प्रतिशत महिलालाई मात्र संसदमा पठाउन सक्यो । उता बोत्स्वानामा अक्टोबरमा भएको संसदीय निर्वाचनमा पनि महिला प्रतिनिधित्व ह्वात्तै घट्यो । पछिल्लो निर्वाचनमा ११ प्रतिशत महिला प्रतिनिधि चुन्ने बोत्स्वानाका जनताले अक्टोबर निर्वाचनमा केवल ६ दशमलव ५ प्रतिशत महिला प्रतिनिधि चयन गरे । यही परप्रेक्ष्यमा मलावीको समाचार भने केही सुखद् रह्यो । मे महिनामा त्यहाँ भएको निर्वाचनले २२ प्रतिशत महिला सांसद् चुन्यो जव कि अघिल्लो संसदमा त्यहाँ १४ प्रतिशत महिला सांसद् थिए ।  अफ्रिकाभर यस्तो आशा-निराशा रहे पनि दक्षिण अफ्रिकाको अप्रत्याशित छलाङलाई साधुवाद दिनैपर्छ । दक्षिण अफ्रिकाको ‘हाउस अफ एसेम्बली’ मा ३३ प्रतिशत महिला प्रतिनिधि रहेकोमा अहिले ४४ प्रतिशत पुगेको छ । सन् २०१५ सम्म अफ्रिकाका केही देशले संसदमा महिला सहभागिता ५० प्रतिशत पुर्‍याउने लक्ष्य लिएका छन् । Read More »

झलनाथ कि सत्रनाथ !

झलनाथ खनाल नेपालका ३४ औं प्रधानमन्त्री हुन् । ३४ लाई १७ ले भाग लाग्छ ।
उनी १७ औं पटकपछि प्रधानमन्त्री छानिएका हुन् ।
उनको जन्म २००६ साल चैत (१२ औं महिना) ६ मा भएको हो ।

सर्वाधिक धनीको सूचीमा महिला

विश्वका सर्वाधिक धनीको सूची सार्वजनिक हुँदा यसमा महिलाको स्थिति कस्तो रह्यो ? ‘फोर्ब्स’ पत्रिकाले यस्तो सूची बर्षेनी निकाल्दै आएको छ। यसपटकको सूचीमा अघिल्ला ११ स्थानमा पुरुष नै छन्।
‘फोर्ब्स’ को सूचीमा परेका महिलामध्ये सबैजसो आफूले कमाएर धनी भएको पाइँदैन । पिता वा श्रीमानको सम्पत्ति उनीहरूमा  सरेको पाइन्छ। पुरुषको विवरण हेर्दा आफैं कमाएर धनी हुने प्रशस्त छन्। सूचीमा उल्लेख गरिएकामध्ये १ सय स्थानभित्र परेका महिला को-को हुन् ? उनीहरू कति सम्पत्ति भएर अर्बपति छन् ? कस्तो छ, उनीहरूको पारिवारिक पृष्ठभूमि ?

साना प्रश्नको ठूलो जवाफ ?

‘के बालबालिकालाई अभिभावकसँगै सुताउनु ठीक हो ?,’ मावली भाइ नवीन गौतमले हाम्रो पारिवारिक गुगलग्रुप चैनपुरेमा एउटा प्रश्न राख्यो। ऊ क्यानाडाको स्थायी बासिन्दा (पिआर) भएर गएको केही समय बितेको थियो। मुलुकमा रहँदा छोराछोरीलाई सँगै सुताएको बाबुले परिवारका सदस्यको राय लिन खोजेको मात्र थियो। करिब एक वर्षअघिको कुरा हो-टाइम पत्रिकाको अनलाइनमा एउटा अनुसन्धानको निष्कर्ष प्रकाशित भएको थियो। त्यसको अनुवाद विभिन्न नेपाली वेवसाइटले पनि गरेका थिए। उक्त निष्कर्षले उसमा कौतूहलता जगाएको थियो। गुगलग्रुपमा प्रश्न आएपछि हामीले आ-आफ्नो राय व्यक्त गर्‍यौं। टाइमले भनेको थियो, ‘शिशुलाई एउटै खाट वा कोठामा सुताउनु उसको विकासको पक्षमा छैन। Read More »

न्यूयोर्ककी नर्वदा र नेपालीलाई अधिकार

एउटी महिला आएर ढोकैमा रून थालिन्। निकै अप्ठ्यारो परेको रहेछ। उनको दुःख सुन्दा जोकोही रूने खालको थियो। मैले हामीले के गर्न सक्छौं, त्यो बताएँ। उनको जाने ठाउँ थिएन। आफैंले आफ्नो अपार्टमेन्टमा लगें। काम खोजेर लगाइदिएँ।
क्यान्सर पीडित एक महिलालाई उपचारमा सहयोग पुर्‍यायौं। अस्पतालमा राख्न मद्दत गर्‍यौं। एक महिनाको घरभाडा पनि दियौं।
दार्जीलिङ, सुकुनाकी शान्ति गुरूङलाई यातना दिएविरूद्ध न्यूयोर्कर्स्थित भारतीय नियोगमा कार्यरत तत्कालीन प्रेस, संस्कृति, सूचना एवं सामुदायिक मामिलासम्बन्धी कन्सुलर निना मल्होत्रा तथा उनका श्रीमान् इन्जिनियर जोगेश मलहोत्राविरूद्ध मुद्दा हाल्न अघि सर्‍यौं।
घरेलु कामदारको हक-अधिकारसम्बन्धी कानुन लागू गर्न न्यूयोर्कको अभियानमा सक्रिय संघसस्थाहरूमध्ये ‘अधिकार’ एक प्रमुख हो। धेरैको सल्लाह र दबाबमा केही समयअघि न्यूयोर्क राज्य घरेलु कामदार हक-अधिकारसम्बन्धी कानुन पास भएको थियो जसबाट नेपालीहरू पनि लाभान्वित भएका छन्।
विश्वको आर्थिक संकटका कारण डेट्रोयटमा कम आय भएका नेपालीले यसपटक निकै दुःख झेले। यो समस्याले न्यूयोर्कमा नेपालीका लागि लडिरहेको संस्था ‘अधिकार’ लाई निकै पिरोल्यो। अधिकार सक्रिय भयो। सहकर्मीहरूको सहयोगमा त्यहाँ पुगिन्-अधिकारकी नर्वदा क्षेत्री। Read More »

फुच्चेहरुको दादागिरी

जापानी सम्राटकी नातिनी आइकोलाई स्कुलका ठूला केटाहरूले जिस्क्याए । आठ वर्षीया उनी स्कुल जान मानिनन् । स्कुल जाने बेलामा अल्छी केटाकेटीजस्तो उनले पनि बाहना बनाइन् । कारण बुझ्न खोजियो । अन्तत समस्याको पहिचान भयो । उनी ‘स्कुल बुलिङ’ को सिकार भएकी रहिछन् । के हो बुलिङ ? ‘अङ्ग्रेजी-नेपाली बृहत् शब्दकोश’मा प्रा. शंकरराज पाठकले ‘बुली’ लाई ‘निर्धोलाई तर्साउनु’, ‘बल प्रयोग गरेर धम्की दिनु’, भनी अर्थ्याउनु भएको छ । यसलाई ‘सताउनु’ मात्र पनि भन्न सकिन्छ । सताइ शारीरिक वा मानसिक जे पनि हुनसक्छ ।
‘सताइ’ यस स्तम्भको सन्दर्भमा स्कुलमा हुने ‘बुलिङ’मा सीमित छ । विश्वका सबैजसो देशका स्कुलमा ‘बुलिङ’को समस्या टड्कारो छ । प्लान इन्टरनेसनलले आफ्नो एउटा दस्तावेजमा भनेको छ, ‘सताउनु धेरैजसो ठाउँमा एउटा सामान्य आचरणजस्तो छ, तर यसो नहुनु पर्ने हो । प्रतिवेदनले देखाएअनुसार सताउनाले पीडितको जीवनमा घातक असर पुग्छ, शारीरिक र मानसिक चोट, मद्यपान (सानाले यसो नगर्लान्) अनि बढी नै हुने अवस्था रहे, आत्महत्या । सताइएका छात्रा अरू साथीको तुलनामा आत्महत्या गर्न आठ गुणा बढी अग्रसर हुने गरेको अनुसन्धानले देखाएको छ ।’

मीनपचासको व्यवस्थापन

शब्द: मीनपचास । अर्थ: मंसिर एक्काइसदेखि माघ दस गतेसम्म पचास दिनको जाडोयाम । शिक्षण संस्थाहरूमा प्रायः सोही याममा दिइने हिउँदे बिदा, माछालाई समेत जाडो हुने अवधि (नेपाली शब्दसागर) । यसरी अर्थ्याइएको जाडो अब रहेन ।
उपत्यकाको तापमान बढेको छ । जाडो हुने दिन घटेका छन् । जाडो पहिलेजस्तो छैन । राजनीतिक अस्थिरताका कारण पढाइ प्रभावित भइरहेको छ । बिदा र बन्दबाट काम रोकिनेमा यसै पनि विद्यालय पहिलो नम्बरमा छन् । त्यसमा पनि सरकारी विद्यालयले आँखा चिम्लेर बिदा दिन्छन् । निजी विद्यालय व्यापार पनि भएकाले बिदामा थोरै सचेत रहन्छन् । Read More »

के गरिखालान् नानीहरुले ?

बालकोसेली ‘कोपिला’ ले आफ्नो प्रकाशनको साढे आठ वर्षमा धेरै व्यक्तित्वको बाल्यकाल पाठकसामु ल्याएको छ । वार्ता ४० वर्षदेखि १ सय वर्षभन्दा बढीका व्यक्तित्वसँग गरिए । वार्तामा भएका कतिपय प्रसंग बालबालिकाका लागि नहुने भएकाले छापिएनन् ।
त्यस्ता प्रसंगमध्ये उहाँहरूले जागिर खाएका विषय सबै अभिभावकले पढ्न जरुरी छ ।